Nghịch lý độc lực: Vì sao Hantavirus khó có thể gây đại dịch toàn cầu?

Hantavirus với tỷ lệ tử vong cao thường gây lo ngại, nhưng chính độc lực mạnh khiến người bệnh trở nặng nhanh chóng lại là rào cản ngăn chặn khả năng gây đại dịch toàn cầu.

Vừa qua, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã ghi nhận 8 ca bệnh liên quan đến Hantavirus trên tàu du lịch MV Hondius, với 3 trường hợp tử vong thương tâm. Qua xét nghiệm, 5 ca được xác nhận nhiễm chủng virus Andes. Đây là biến thể duy nhất hiện nay được biết đến là có khả năng lây truyền từ người sang người, với tỷ lệ tử vong đáng báo động, có thể lên tới 50%.

Sự xuất hiện của chùm ca bệnh này ngay lập tức làm dấy lên nỗi lo về một cuộc khủng hoảng y tế tương tự Covid-19, khiến nhiều người lo ngại về các lệnh phong tỏa hoặc quy định đeo khẩu trang bắt buộc. Tuy nhiên, các chuyên gia dịch tễ học khẳng định kịch bản này khó có thể xảy ra.

Sự khác biệt cốt lõi giữa Hantavirus và các virus gây đại dịch

Tại cuộc họp báo ngày ⁷⁄₅, Tiến sĩ Maria Van Kerkhove, Giám đốc bộ phận Quản lý Dịch bệnh và Đại dịch của WHO, nhấn mạnh rằng Hantavirus không hề giống Covid-19 hay cúm về cơ chế lây lan. Trong khi SARS-CoV-2 có thể phát tán mạnh mẽ trong không khí, Hantavirus chủ yếu truyền từ động vật gặm nhấm sang người thông qua tiếp xúc với chất thải của chúng.

Đối với chủng Andes, việc lây truyền giữa người với người chỉ xảy ra trong những điều kiện cực kỳ hạn chế: tiếp xúc rất gần, thân mật và kéo dài. Chính rào cản về cơ chế lây truyền khiến các đợt bùng phát Hantavirus thường chỉ mang tính cục bộ và dễ dàng bị khoanh vùng.

Các nhân viên y tế hộ tống một bệnh nhân nghi nhiễm Hantavirus được sơ tán từ tàu du lịch MV Hondius đến xe cứu thương tại sân bay Schiphol, Amsterdam, Hà Lan. Ảnh: AP/Peter Dejong

Nghịch lý độc lực: Khi sự nguy hiểm trở thành “lá chắn”

Trong dịch tễ học, có một khái niệm thú vị gọi là nghịch lý độc lực. Theo Amesh Adalja, học giả cao cấp tại Trung tâm An ninh Y tế Johns Hopkins (Mỹ), tiềm năng gây đại dịch phụ thuộc vào hiệu quả lây truyền chứ không phải khả năng gây tử vong.

Hãy so sánh Hantavirus với Covid-19 để thấy rõ sự khác biệt:

• Covid-19/Cúm: Có khả năng lây lan trong giai đoạn ủ bệnh hoặc khi người bệnh không có triệu chứng (asymptomatic transmission). Điều này cho phép mầm bệnh “di chuyển âm thầm” thông qua các kết nối xã hội bình thường trước khi bị phát hiện.
• Hantavirus: Virus này không lây lan hiệu quả trong giai đoạn ủ bệnh. Người bệnh chỉ có khả năng phát tán virus khi các triệu chứng đã khởi phát. Tuy nhiên, một khi triệu chứng xuất hiện, bệnh nhân sẽ trở nặng rất nhanh.

Chính vì người bệnh trở nặng nhanh chóng, họ thường được đưa vào bệnh viện hoặc cách ly ngay lập tức, vô tình làm đứt gãy chuỗi lây truyền. Độc lực cao, trong trường hợp này, lại trở thành lợi thế cho công tác kiểm soát dịch bệnh của y tế công cộng.

Nhận tin mới nhất

Đăng ký để không bỏ lỡ tin nổi bật mỗi ngày.

Đăng ký

Rào cản tiến hóa: Tại sao Hantavirus khó thích nghi với con người?

Một câu hỏi lớn đặt ra là liệu Hantavirus có thể đột biến để trở thành đại dịch? Câu trả lời nằm ở những rào cản sinh học khổng lồ. Giáo sư Vincent Racaniello từ Đại học Columbia giải thích rằng Hantavirus vốn được tối ưu hóa để tồn tại trong loài gặm nhấm, không phải đường hô hấp của con người.

Để thực hiện một “cú nhảy vọt” tiến hóa—thay đổi toàn diện cách xâm nhập tế bào và lẩn tránh hệ miễn dịch người—virus cần hàng triệu ca nhiễm để chọn lọc tự nhiên vận hành. Với số lượng ca nhiễm hiện tại quá thấp, điều kiện này gần như không thể đáp ứng trong tương lai gần.

Tiến sĩ Zoe Weiss từ Trung tâm Y tế Tufts cũng khẳng định, lộ trình tiến hóa này là cực kỳ phức tạp và không khả thi. Điều này tương đồng với nhận định của chuyên gia virus học Thomas G. Ksiazek: “Nếu nó thực sự có khả năng gây ra đại dịch, điều đó đã xảy ra từ lâu rồi”.

Lời kết và góc nhìn chuyên gia

Hantavirus là lời nhắc nhở về sự nguy hiểm của các bệnh zoonotic (truyền từ động vật sang người), nhưng nó cũng cho thấy không phải mọi virus có tỷ lệ tử vong cao đều là mối đe dọa đại dịch. Chìa khóa để ngăn chặn các mầm bệnh mới không chỉ là điều trị, mà là hiểu rõ cơ chế lây truyền và giám sát chặt chẽ các ổ dịch cục bộ.

Theo bạn, liệu việc quá lo lắng về các chủng virus hiếm gặp có khiến chúng ta lơ là trước những rủi ro sức khỏe thường nhật? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn hoặc đặt câu hỏi cho chuyên gia ở phần bình luận bên dưới!